پندنامه‌اى است غير نافذ و نادلنشين در تقبيح دنيا و ترك همه مظاهر فريبندهء آن . . . جاى شبهه نيست كه با نيروى پند و اندرز ، آتش را از سوزاندن و درخت را از شكوفه‌دادن و آدمى را از عطش به زندگى و تمايل به زيباييهاى آن نمىتوان منصرف نمود . . . وانگهى آسان‌ترين كار ، براى آدمى ، پنددادن است و دشوارترين كار براى آدمى پند شنيدن و در هرصورت ناصح را در پندهاى خويش ، رعايت شرايطى واجب است كه از اهمّ آن شرايط ، يكى درخور اجرا بودن آنهاست و پندهاى عطار غالبا درخور اجرا نيست . . . درصورتيكه توقع خواننده از اين كتاب ، كه اسرارنامه خوانده شده است ، اين است كه در ضمن آن ، دست‌كم با بعضى از دقايق و رموز عرفان واقعى آشنا شود و از مردى كه به قول ديگران هفت شهر عشق را گشته است و يك عمر شب و روز در كورهء زندگى سوخته و كيمياى تبديل آدمى به خداوند آموخته است چيزهايى جز « درخم يك كوچه ايستادن » بياموزد ، ناگفته نگذاريم كه اگر اسرارنامه آخرين اثر منظوم عطار نباشد ، به‌طور قطع يكى از آخرين آثار منظوم اوست . . . وى در اواخر زندگى ، از اينكه عمر عزيز را در راهى بسر رسانيده است كه پايانى نداشته و همه عمر به‌دنبال آرزويى دويده است كه رسيدن بدان محال بوده ، به كرّات اظهار تاسف مىنمايد و هم بدين‌نكته كه ذره‌اى از اسرار الهى بر او مكشوف نشده است ، پوشيده و آشكار اعتراف مىكند و خود را از كار عبث خويش به سختى و با سوز دل مورد ملامت قرار مىدهد : « 1 » بنا حق مدتى اين كان بِكَندم * نديدم هيچ و چندين جان بكندم به چيزى كان نيرزد يك پشيزم * فرودادم همه عمر عزيزم دريغا در هوس عمرم تلف شد * كه عمر از ننگِ چون من ناخلف شد بسى سررشتهء اين راز جستم * نديدم گرچه عمرى باز جستم ز پيش زيركانِ نام‌بُردار * در اين انديشه‌ها كرديم بسيار نه آن راز نهانى روى بنمود * نه مقصودى سَرِ يك موى بنمود مگس پنداشت كان قصّاب دَمساز * براى او دَرِ دكان كند باز بسى كوكب كه بر چرخ برين است * صد و ده‌بار مهتر از زمين است زمين در جنب اين نه سقف مينا * چوِ خشخاشى بود بر روى دريا ببين تا تو از اين خشخاش چندى * سِزد گر بر بروت خود بخندى ترا با حكمت يزدان چه كار است * مزن دم ، گرنه جانت زيردار است چو نشناسى سر مويى ز اسرار * به نادانى چه گَردى گرد اين كار « 1 »

--> ( 1 ) . مهدى حميدى : 11 مقالهء اسرارنامه عطار ، ( به نقل از مجلد يغما ، آبان‌ماه 45 ، ص 402 به بعد .